Rond geloof

Bij 2Doc Kort zag ik de korte documentaire Vier vrienden op een platte aarde[1]. De titel zegt het helemaal: vier vrienden trekken erop uit om aan te tonen dat de aarde niet rond is maar plat.

Nou ja, twee van de vier (naamloze) vrienden zijn overtuigd. De een had zelfs een epifanie: op een dag hoorde hij dat de zon veel dichter bij de aarde staat dan ons altijd wordt verteld; hij stapte naar buiten en zag dat het zo was.

Een derde zegt, in afwezigheid van de anderen, dat hij ‘redelijk overtuigd’ is dat de aarde bolvormig is. Maar ja, om tegen je vrienden te zeggen dat ze niet sporen is ook weer zo wat, dus hij gaat mee op expeditie. Van de vierde krijg je niet echt hoogte. Hij doet enthousiast mee, laten we het daar op houden.

Het geloof in een platte aarde is de laatste jaren bezig aan een come-back. De Flat Earth Society[2] is een levendig gezelschap, waar je trouwens beter niet mee in conflict raakt. Ooit dacht ik dat dit mensen waren die knipogend gingen uitzoeken hoe ver je kunt komen met een wereldbeeld waarin de aarde plat is, niet rond. Een beetje zoals de aanhangers van het Flying Spaghetti Monster[3] laten zien hoe bizar religie kan zijn. Maar flat earthers maken geen grappen.

De vier vrienden hebben een experiment bedacht. Met een sterke laser, die een van de leiders ergens in Azië heeft laten maken, zullen ze vanaf het strand in Frankrijk een licht projecteren op de witte kliffen bij Dover. Eén van de leiders — zo noem ik het voortrekkende tweetal nu maar — zal daar ter plekke zal zijn. Als de aarde plat is, dan moet dat zonder problemen lukken. “Hoe gaan de wiskundigen dat verklaren?” vraagt de ene leider vol vuur. “Niet!” Als dit experiment slaagt zullen de flat earth-nieuwsgroepen er bol van staan.

Een van de leiders verzucht dat zijn overtuiging wel wat heeft gekost. Het goede contact dat hij altijd had met zijn zuster is er door vergaan. Ze denken dat je gek bent, stelt hij, maar dat is eigenlijk een afweermechanisme. Zijn kompaan knikt serieus zwijgend bij die woorden. Het zijn de anderen, niet zij, die ergens niet sporen.

Allebei de leiders zijn ervan overtuigd: er klopt helemaal geen ene bal van wat ons is geleerd. Letterlijk. Fysiek kan het geen bal zijn waarop wij leven.

Daar werd ik stil van.

Ik ben fysicus. Geen briljante, dat geef ik grif toe, maar ik weet veel meer van natuurkunde dan het overgrote deel van de wereldbevolking. Dat is geen opschepperij, dat is een feit. En alles wat ik ervan weet is: de wereld waarop wij leven moet een bol zijn. Zelfs als je er niets van kunt zien, dan moet het een bol zijn.

Waarom weet ik dat? Hóé weet ik dat? Dat echt goed uitleggen zou geen blog maar een reeks boeken opleveren, en dan nog is het maar de vraag of jullie, mijn niet-natuurkundige lezers, het tot in detail zouden begrijpen.

Klinkt dat arrogant? Misschien, maar zo liggen de zaken.

Een van de leiders van het viertal werkte voor Defensie. Hij reed onder andere als chauffeur van medische konvooien door Bosnië, door gebied dat door sluipschutters werd beheerst. Hij zag er een oude vrouw op straat vermoord worden.

Zou hij mij, een erkend dienstweigeraar, meegenomen hebben op zijn missies? Ik denk het niet. Zou hij mij het commando van zijn missie hebben toevertrouwd? Ik mag hopen van niet — dat zou heel onverstandig zijn geweest.

Het zou heel onverstandig zijn omdat ik helemaal niets weet van militaire missies. Mine would be the road to disaster.

Ik heb me daarentegen langdurig verdiept in de natuurkunde. Hoewel het in deze documentaire niet wordt gezegd, denk ik dat deze mannen net zo veel afweten van natuurkunde als ik van militaire missies. Toch storten ze zich kop over bol in deze natuurkundige missie. Dodelijk sluipschuttervuur zou hun deel geweest zijn in de eerste minuut van de actie, ware het niet dat fysici zich in het algemeen van andere middelen bedienen.

Waarom weet ik zo zeker dat onze aarde een bol is, ook al kun je dat niet op het eerste gezicht zien? Omdat Isaac Newton een kleine 350 jaar geleden opschreef hoe zwaartekracht werkt.

Dingen met een massa trekken andere dingen met een massa aan, daar komt het op neer. Een ding met massa trekt ook zichzelf aan. Gewoonlijk zie je daar niet veel van, maar als het ding heel groot is en zijn massa navenant ook, dan plooit het ding zich in een vorm waarin al zijn massa zo dicht mogelijk bij elkaar zit. Het maakt niet uit of het ding van steen is, van ijzer of diamant of willekeurig welk zwaar of hard materiaal. Desnoods wordt het materiaal met geweld vervormd, maar uiteindelijk plooit het zich in de optimale vorm.

Die optimale vorm is een bol.

Je kunt dat uitrekenen. Eerstejaars natuurkundestudenten doen dat meestal in een werkcollege Klassieke Mechanica, met een beetje hand waving omdat ze de benodigde wiskunde nog niet helemaal beheersen.

Je kunt het ook gewoon zien, boven ons hoofd. De maan is een bol, iets dat zelfs geharde flat earthers erkennen omdat het heel lastig is om de schijngestalten van de maan te verklaren als de maan geen bol zou zijn.

De massa van de aarde is vele malen die van de maan. Als de maan al een bol is, dan moet de aarde dat zeker zijn. Ook als je het niet kunt zien.

Het zou natuurlijk kunnen dat Newton fout zat en zwaartekracht niet werkt zoals hij het beschreef. Maar alles wat we zien in het heelal werkt wél zoals Newton het beschreef[4].

OK, zeggen de flat earthers. Maar hoe wéét je dat de aarde zo’n grote massa heeft?

Aha, zeg ik dan met de mond van de universele natuurkundige, omdat dingen op aarde zwaartekracht ondervinden. Het is de appel die Newton uit de boom zag vallen. Daaraan kun je uitrekenen hoe groot de massa van de aarde is. Een sommetje voor het eerstejaars werkcollege, zonder hand waving.

Kan zijn, zeggen de flat earthers, maar dat is een versnélling, want kracht is versnelling — “Newton, weet je wel!”. En die zou ook kunnen komen doordat de aarde, die helemaal niet zo zwaar is want eigenlijk een heel dunne platte pannenkoek, met een constante versnelling omhóóg beweegt. “Einstein, weet je wel, en frame of reference en alles!”

Ja, zeg ik dan (met de diepe zucht van de universele natuurkundige), maar een constante versnelling leidt onherroepelijk tot een snelheid die in de buurt van de lichtsnelheid komt. En dan zou je allerlei dingen moeten zien die we niet zien — Einstein, weet je wel.

Lang verhaal, dat nog veel langer zou moeten zijn om het echt uit te leggen. Eh… lang verhaal kort, wilde ik zeggen: natuurkundig klopt er helemaal geen bal van, van die platte aarde.

Maar natuurkunde is niet iets waar onze vier vrienden veel kaas van hebben gegeten.

Het experiment mislukt, want het laserlicht lijkt het Kanaal niet lekker over te komen. Het richten is lastig, er zijn schepen die passeren, en er is bovendien een beetje mist. En wat doet die mist, vragen de vier zich af. “Wordt die laser dan uit elkaar getrokken of zo?” vraagt iemand.

Je zóú dat kunnen uitrekenen, denk ik, bij voorkeur van tevoren. En er trekken begrippen als coherent en monochromatisch licht door mijn hoofd, want dat is waar ík bij een laser aan denk. Dat zal mijn gemiddelde lezer weinig zeggen, en deze mannen evenmin. Voor deze vier is een laser een sterke zaklamp. En de vorm van aarde is iets waarover je best van mening mag verschillen.

Al is voor de leiders wel duidelijk dat er ‘geen bal’ klopt van de dingen die we erover moeten leren.

En waarom zouden we daarover dingen moeten leren die niet kloppen, denk ik dan. Maar daarover blijven we bij dit viertal in het duister tasten, zoals zij dat blijven doen over hun experiment.

Wat mij betreft is er geen discussie over de vorm van de aarde. En dat komt niet door de vorm van de aarde, maar door de wetenschap die we natuurkunde noemen en die bij afleiding iets zegt over de vorm van de aarde. Dat kun je leuk vinden of niet, maar dat is wat mij betreft hoe de aarde in elkaar steekt.

Je kunt en moet discussiëren over het conflict in Bosnië, en over de legitimiteit van de sluipschutter die een oude vrouw doodschoot.

Maar de aarde is rond.

Alleen zijn er steeds meer mensen die denken dat hun aarde niet rond is. Nooit geweest. En schijt aan mensen die er echt iets vanaf weten. Dat baart mij ronduit zorgen, als natuurkundige maar vooral als mens.

Noten

  1. https://www.npostart.nl/2doc-kort/07-02-2022/VPWON_1334355
  2. https://en.wikipedia.org/wiki/Modern_flat_Earth_beliefs#International_Flat_Earth_Research_Society
  3. https://www.spaghettimonster.org/
  4. Dat is niet helemaal waar. De relativiteitstheorie van Einstein, zo’n honderd jaar oud, is een upgrade van de zwaartekrachtwet van Newton. Dat heeft veel interessante en ingewikkelde en subtiele gevolgen voor hoe het heelal ‘werkt’. Voor de bolvorm van een grote massa maakt het echter niet uit — tenzij de massa extreem groot wordt, maar dan hebben we het over vele malen de massa van de zon, die op zijn beurt vele, vele malen de massa van de aarde heeft. Ook volgens Einstein zijn de maan en de aarde ‘gewoon’ een bol.