Een laat cadeautje

Als ik terug kijk op de lijst van boeken die om de één of andere reden belangrijk voor me zijn geweest, dan zijn dat vooral boeken die ik in de eerste helft van m’n leven heb gelezen.

Dat is natuurlijk niet zo vreemd. Als je net begint met lezen, is alles interessant en spannend en vooral vernieuwend. De eerste keer dat ik archibald strohalm van Harry Mulisch las werd ik weggeblazen. Geweldig! Fantastisch! Ik was denk ik een jaar of twintig. Toen ik het twintig jaar later nog een keer las, was ik een beetje verbaasd over mijn eerdere enthousiasme.

Nu is hoe je een boek ervaart ook erg afhankelijk van het moment en van je eigen context. Toen ik een jaar of zestien was, las ik Duin, de Nederlandse vertaling van Dune van Frank Herbert. Ik vond het aardig, maar niet bijzonder. Op m’n negenentwintigste las ik het opnieuw, nu in het Engels, en werd ik weggeblazen. Waarom toen wel, en daarvoor niet?

Ik vermoed dat ik in het geval van Dune bij de eerste lezing nog teveel achtergrond mistte. De vorm van die roman is niet zozeer het bijzondere eraan, het is de inhoud. Dan helpt het als je enige culturele context en bagage hebt, en die had ik inmiddels opgepikt. Bij Mulisch is het net andersom, daar was het de bijzondere vorm die me in eerste instantie trof terwijl die later een beetje gekunsteld overkwam.

Naarmate de leeftijd vordert lees je met meer dédain: je hebt het allemaal al eens gezien. Echte overrompelende verrassingen zijn er nog maar zelden — maar ze zijn er wel.

Vijftien jaar geleden maakte ik kennis met David Mitchell. Ik las Cloud Atlas. Ik weet niet meer waarom, volgens mij had ik het boekje meegenomen uit de boekwinkel onder het motto ‘weer eens wat nieuws proberen’. Mitchell bleek een fascinerende verteller met een aparte stijl. Het boek was een soort puzzel. Ik hou daar wel van.

David Mitchell, Ghostwritten, 1999

Mitchell is geen veelschrijver, en ik was ook niet meteen een Mitchell-lezer. Pas tien jaar later begon ik meer boeken van hem te lezen. Eerst, met veel plezier, The Bone Clocks en het ‘vervolg’ daarop, Slade House. Bij Ghostwritten sloeg de euforie pas echt toe. Dit was weer eens zo’n ouderwets overrompelende ervaring, het gevoel dat je iets in handen hebt dat je nog nooit eerder hebt gezien. (Dat is natuurlijk zo met ieder boek dat je nog nooit gelezen hebt, maar er zijn verschillen…)

Ghostwritten is het debuut van Mitchel uit 1999. Het boek hier kort samenvatten is onmogelijk. Het bestaat uit een aantal schijnbaar losse verhalen, maar al snel kom je erachter dat die verhalen op de één of andere manier verband houden met elkaar. Net als Cloud Atlas is Ghostwritten niet alleen een vertelling maar ook een soort puzzel.

Dat klinkt misschien vermoeiend, maar dat is het niet. Mitchell verstaat de kunst zijn verhalen zo te brengen dat je je als lezer niet verplicht voelt de puzzel op te lossen. Je kunt gewoon genieten van de vertellingen, de onderliggende verbanden ontdekken is een bonus, een cadeautje.

En dat is toch heel wat waard, dat je na 45 jaar leeservaring nog zo’n cadeautje kunt krijgen.