Het nummer van het feest

Alweer zo’n 17 jaar geleden laaide de discussie op: wanneer begon nou eigenlijk die 21ᵉ eeuw? Was dat met het jaar 2000, of toch met 2001? Vrij massaal werd er gekozen voor 2000, hoewel er ook wel rationele geesten waren die het feestje in 2001 (nog een keer) vierden.

Onlangs laaide de discussie weer op, in ieder geval op de pagina’s van de NRC. Die krant had namelijk op woensdag 19 april bericht over het overlijden van Emma Moreno, de oudste mens, die in november 1899 ter wereld kwam. Daarmee was ze, volgens de kwaliteitskrant, de laatste mens die in de 19ᵉ eeuw was geboren. Haar ‘opvolger’, Violet Brown uit Jamaica, zag in 1900 het levenslicht. Dat was dus blijkbaar in de 20ᵉ eeuw. Ook de NOS bracht het bericht op de website.

Het normale taalgebruik

Dat vroeg natuurlijk om reacties, en die kwamen er dan ook. Op vrijdag 21 april koppelde een briefschrijver, die er duidelijk anders over dacht, de verwarring aan de zogenaamde millenniumbug. Die speelde immers op bij de overgang van 1999 naar 2000, en dat had de wereld op het verkeerde been gezet.

Op zaterdag 22 april werd er een brief geplaatst in de rubriek ‘De lezer schrijft, de krant antwoordt’, eveneens van een schrijver die betoogde dat de 20ᵉ eeuw pas op 1 januari 1901 was begonnen.

Hendrik Spiering, chef van de wetenschapsredactie, reageerde: “Ongetwijfeld gaat de lezer uit van het feit dat het jaar nul niet bestaat en de eerste eeuw na Christus dus heeft moeten doortellen tot het eerste honderdtal, waardoor de volgende eeuwen ook allemaal één jaar verder opschuiven.”

Voor de krant was dat geen doorslaggevende argumentatie, voerde Spiering aan: de NRC volgt het ‘normale taalgebruik’.

Op woensdag 26 april betoogde een derde briefschrijver dat het jaar 0 wel degelijk moest worden meegeteld. We vieren immers onze eerste verjaardag bij afsluiting van het eerste levensjaar.

Dat jaar 0 speelde destijds ook al een rol in de discussies. Was er nou wel of niet een jaar 0 geweest in onze jaartelling? Het concept ‘nul’ was rond het begin van onze jaartelling op zijn minst nogal vaag. Een echt ‘jaar nul’ was niet erg waarschijnlijk. Maar deed het wel ter zake?  Ging het er niet meer om dat dat jaar wel moest worden meegeteld in de opzet van onze huidige jaartelling, zoals die laatste briefschrijver stelde?

Kalenderlogica

Wat mij verbaast, toen en nu, is dat ik niemand hoor met het meest voor de hand liggende argument. Namelijk dat onze kalender een systeem is waarin de elementen gewoon worden geteld beginnend bij 1. Zoals je de lopers in een hardloopwedstrijd rugnummers geeft die beginnen bij 1. Dan doet het er verder niet meer toe waar dat gebruik ooit is begonnen, en of er ooit een loper ‘0’ is geweest. Het zijn maar labels, en die volgen een bepaalde logica.

Die logica is eenvoudig: dit is renner nummer 1, en die noemen we ‘1’; dit is jaar nummer 1, en dat noemen we ‘1’.

Dagen, weken, maanden…

Wij hebben ons kalenderjaar ingedeeld in 365 eenheden die we dagen noemen. Omdat onze planeet rondjes draait rond de zon in iets meer dan 365 van die dagen, voegen we nu en dan een extra dag toe, maar verder is het wel overzichtelijk.

Voor een beter overzicht hebben we het jaar ook nog opgedeeld in twaalf grotere blokken die allemaal ongeveer 30 dagen lang zijn. Dat zijn de maanden. Die maanden kunnen we aanduiden met namen, of, en hier begint de logica, met een nummer. De eerste maand van het jaar noemen we ‘januari’, in ieder geval in Nederland, of we noemen hem ‘1’. De maand ‘0’ bestaat niet.

We hebben het jaar ook nog opgedeeld in kleinere blokken, van steeds 7 dagen. Dat zijn de weken. Weken hebben zelf geen naam, wel een nummer. De eerste week van het jaar noemen we ‘1’. Die eerste week kan al begonnen zijn in het voorgaande jaar, maar dan heet-ie nog steeds ‘1’. De week ‘0’ bestaat niet.

De dagen in de week hebben wel weer een naam. Ze kunnen ook worden aangeduid met een nummer, en in dat geval is het nummer van de eerste dag van de week ‘1’. Je kunt er over twisten of die eerste dag een maandag is (de internationale standaard) of een zondag, maar hoe dan ook is het bijbehorende nummer ‘1’. Een dag ‘0’ is er niet.1

De eerste dag van de maand is trouwens ook altijd ‘1’.

Alles op 1 nummer

De logica is denk ik wel duidelijk: het eerste object in een nieuwe reeks heet op onze kalender altijd ‘1’, of het nou gaat om dagen in de week of in de maand, om weken of maanden in het jaar.

Net zoals de lopers in een volgende wedstrijd weer nieuwe rugnummers krijgen, beginnend bij ‘1’.

Er is geen enkele logische of systematische reden om daar bij de nummering van jaren ineens van af te wijken. Het eerste jaar in een nieuwe reeks van jaren (zoals een eeuw of een millennium) heet ‘1’.

Alleen: bij de jaren nummeren we wel door. Dat doen we trouwens ook bij de eeuwen en millennia. Maar bij de nummering van eeuwen en millennia houden we ook nog steeds vast aan dat principe van beginnen bij ‘1’. Er is wel een eerste eeuw, geen nulde, wel een eerste millennium, geen nulde.

Wanneer die nummering ooit is begonnen, doet verder niet meer ter zake.2 Het doet er ook niet toe of er wel ooit een echt eerste jaar ‘1’ is geweest. Dit is de nummering, met een consistente logica.

Case closed

Enkel omdat we vanaf de eenheid jaar doornummeren, en niet meer in cycli rekenen, lijkt het mis te gaan. Als we iedere eeuw weer opnieuw zouden beginnen met een jaar ‘1’, was de hele discussie er nooit geweest. Dan was het jaar ‘100’ precies dat: het honderdste jaar van de eeuw. Dan hadden we gezegd dat mevrouw Brown uit Jamaica was geboren in het jaar 100 van de 19ᵉ eeuw. Case closed.

Die eerste twee cijfers brengen ons nu in verwarring. Van 1899 naar 1900, en al helemaal van 1999 naar 2000 — je ziet toch dat daar iets verandert?

Ja. Maar kijk nog eens naar die dagen en maanden: na 31-1 komt 1-2, en na 28-2 komt 1-3 en soms 29-2. Daar doet niemand moeilijk over, terwijl het eigenlijk veel onlogischer is. Wie op 31-1 is geboren, is geboren in januari, niet in februari, daar zal heel weinig discussie over zijn. De vorm van het nummer doet er niet toe, die wordt bepaald door hoe we in het algemeen getallen opschrijven.

Samengevat: er is geen enkele reden om het eerste jaar van onze jaartelling iets anders te laten zijn dan ‘1’, en dus begint iedere volgende cyclus van 100 jaar (een eeuw, dus) ook weer met zo’n ‘1’-jaar. Punt.

De verstrijkende tijd

Wat ook wel een beetje verwarrend is, is hoe we verstreken tijd afhandelen. Daar tellen we namelijk wel af beginnend bij 0.

Onze klok begint elke dag om 0 uur, pas nadat er een uur is verstreken praten we over 1 uur.

Dat doen we ook bij onze leeftijd. Pas na het verstrijken van ons eerste levensjaar vieren we onze eerste verjaardag, en pas vanaf dat moment zeggen we dat we 1 zijn. Of eigenlijk zeggen we dat zelf nog niet, maar wel iedereen om ons heen die de taal machtig is.

De normale eeuwwisseling

Het verbazende is wel dat de wetenschapsredactie van de NRC blijkbaar niet gediend is van nauwkeurig taalgebruik.

Hoezo zou het ‘normale taalgebruik’ zijn dat 1900 het begin was van de 20ᵉ eeuw? De website NU.nl vond dat in ieder geval niet normaal. Die meldde dan ook het overlijden van de laatste mens die vóór 1900 was geboren, maar merkte ook op dat er nog steeds mensen in leven waren die in de 19ᵉ eeuw geboren waren.

De NRC meldde zelf trouwens rond de laatste eeuwwisseling dat er bij de voorgaande eeuwwisseling veel minder moeilijk over werd gedaan. Destijds begon de 20ᵉ eeuw gewoon op 1 januari 1901.

Scherpe geesten zijn blijkbaar nog geen garantie voor 1-duidigheid.

Noten

  1. Wie aanvoert dat in veel programmeertalen dagen, en maanden, wel degelijk bij 0 beginnen heeft gelijk. Programmeurs laten heel veel zaken bij 0 beginnen. Daar hebben ze goede redenen voor. Ze worden dan ook gek van de discussie of de week begint op maandag of op zondag: de week begint op 0. Ik weet er alles van, ik heb zelf heel wat afgeprogrammeerd, en werken met datums is altijd een drama. Maar ik heb het hier niet over programmeurs en hun talen, ik heb het over onze kalender.
  2. Als we daar wel rekening mee zouden houden, zouden veel landen in Europa er een andere eeuwtelling op na moeten houden. De invoering van onze huidige Gregoriaanse kalender is bepaald geen big bang geweest. Denk maar aan de Russische oktoberrevolutie, die op onze kalenders in november plaatsvond.