Roelof blogt

Dik een kwart eeuw geleden, in 1999, produceerde de BBC de serie Walking with Dinosaurs. Terug in de tijd, van 225 tot 66 miljoen jaar geleden, het tijdperk waarin dino’s de aarde ‘regeerden’ samen met nog een aantal indrukwekkend grote beesten.

Het was een instant hit. De digitale techniek stond weliswaar nog in de kinderschoenen — baanbreker Jurassic Parc was zes jaar eerder in de bioscopen verschenen — maar een slimme combinatie van de beproefde bewegende poppen, de animatronics, met de nieuwe digitale animaties voerde de kijker overtuigend mee naar lang vervlogen tijden. De commentaarstem van sir David Attenborough had er niet bij misstaan. We moesten het doen met Kenneth Branagh, maar dat was ook geen straf.

Ik was diep onder de indruk en keek de serie, en zijn handenvol opvolgers, meermalen terug. Groot was dan ook mijn vreugde toen bij de NPO onlangs een nieuwe incarnatie van Walking with Dinosaurs van start ging. De deceptie was zo mogelijk nog groter.

Ik zeg het maar meteen hardop: wát een ontzéttende zéíkserie is dít! Zo, dat is eruit…

Mocht je willen weten hoe je een succesformule succesvol om hals brengt: lees verder. En ben je daarin niet geïnteresseerd: alle begrip daarvoor, en tot de volgende blog dan maar.

Ja?

Ja, we zijn nu dus onder ons. Goed. Ik ga ervan uit dat je op de hoogte bent van het format van WwD, zoals ik de serie vanaf nu ga noemen, maar voor de dapperen die wel benieuwd zijn naar de kritiek zonder het origineel te kennen, toch nog even een samenvatting.

WwD was een documentaire serie in de beste traditie van de BBC. David Attenborough dus, alleen nu niet gefilmd in het echt maar in een reconstructie van ten minste 66 miljoen jaar geleden.

Er zat veel giswerk in. Paleontologie, de tak van wetenschap die zich bezighoudt met het blootleggen van dat verre verleden, is volop in beweging. Wat we weten van de dino’s is afgeleid uit meestal zeer incomplete botresten en wat indirecte aanwijzingen.

De onmiskenbare hoofdrolspeler in Jurassic Parc is de Tyrannosaurus rex. Toen die film werd gemaakt, waren er resten gevonden van ten hoogste acht individuele T.rexen. Acht! Terwijl er miljarden moeten hebben rondgelopen op aarde. Weliswaar uitgesmeerd over tien miljoen jaar, maar toch.

Dus maakte men voor WwD gissingen. Misschien deed T.rex wel aan broedzorg. Waarom ook niet? Destijds ging men er vanuit dat de directe nazaten van T.rex onze vogels zijn[¹], en dat T.rex misschien zelfs wel een verenkleed had.

Dat was nog een stapje te ver voor de makers van WwD. De T.rex in de oorspronkelijk serie heeft ook nog de tanden bloot, iets waarvan men nu denkt dat dat niet het geval was: T.rex had lippen.

Die lippen zien we dan ook in de huidige versie, WwD25. Maar er valt meteen ook nog iets anders op aan de animaties. Die zien er vreemd genoeg een stuk houteriger uit dan destijds. Minder gedetailleerd, gladder. En niet alleen dat, de mechanica lijkt ook niet in orde. De lichamen bewegen niet natuurlijk. De fysica klopt niet: behoud van impuls was blijkbaar geen optie in de software die voor de animaties werd gebruikt. De zwemmende dino’s zien er uit alsof ze met het omringende water niets te maken hebben. Minder budget, wellicht? Of is er een AI ingezet die moeite heeft met de realiteit?

Ik vrees dat het dieper gaat dan dat.

Want ook inhoudelijk is er het nodige… anders, in vergelijking met het origineel.

Ergens in de burelen van de BBC, of van de productiemaatschappij, of waar dan ook, moet iemand bedacht hebben dat de dino’s een verhaal verdienen. Het waren niet zomaar primitieve bruten die door de natuur sjouwden op zoek naar de volgende maaltijd, nee, ze hadden een leven.

En dus krijgen we nu per aflevering te maken met een dino die een naam heeft. George, bijvoorbeeld, voor een zwaargepantserde planteneter. Of Rose voor een voormoeder van T.rex. Of Sobek voor een spinosaurus, een toch wel grote bruut met enorme klauwen die ook nog kan zwemmen. Maar die dus ook, als alleenstaande vader (ik maak geen grap), voor vier aandoenlijke spinosaurusjes moet zorgen, die consequent als zijn baby’s worden aangeduid (echt, ik maak geen grap).

En dat valt om de drommel niet mee. “Om zijn baby’s te laten overleven, zal Sobek ze door het nachtelijke oerwoud moeten loodsen,” zegt de commentaarstem zwaarmoedig, zonder dramatisch zelfs maar in de buurt van Kenneth Branagh te komen.

Om te laten zien dat een en ander meer is dan giswerk, hebben de bedenkers van WwD25 nóg een story element opgevoerd. In elke aflevering worden de almaar spannender gebeurtenissen rond de naamdragende dino afgewisseld met beelden van de paleontologen die bezig zijn met het opgraven van de resten van de dino — die eigenlijk altijd op een nare manier aan zijn of haar einde is gekomen, de natuur is tenslotte al honderden miljoenen jaren keihard.

In tegenstelling tot Kenneth Branagh zijn dit geen acteurs maar professionele paleontologen. Ze zullen ongetwijfeld heel goed zijn in het opgraven en reconstrueren van dino’s, maar ze zijn niet goed in het werken met een script. En iemand, iemand, moet het een goed idee gevonden hebben om deze wetenschappers op te zadelen met een script.

En dus gaan professionele paleontologen met elkaar in gesprek over dingen die ze allemaal allang weten, op een toon waaruit blijkt dat ze het allang weten. Maar ergens achter de camera staat iemand van de productie driftig met het script te zwaaien, dus doen ze dapper voort.

“Kijk, dit zijn de wervels uit de staart.”
“O ja.”
“En wat opvalt…”
“Nou?”
“… ze lopen naar boven toe steeds verder uit in een dun bot. Zie je?”
“Hm-hm.”
“Dus ik denk dat we hier te maken hebben met een dier met een verticaal brede staart. Een dier dat in het water leefde.”
“Ik denk dat je gelijk hebt.”[²]

Sam Neill was in de openingsscènes van Jurassic Parc een stuk overtuigender als paleontoloog, ook al deed-ie waarschijnlijk dingen waar een echte paleontoloog hoofdschuddend naar heeft zitten kijken (zoals ik meestal hoofdschuddend toekijk als er weer eens een natuurkundige voorbij komt in een film). Maar als ik me als non-paleontoloog al dooderger aan deze echte paleontologen, dan is er ofwel iets grondig mis met het vakgebied der paleontologie, ofwel iets grondig mis met de bedenkers van dit script. En ik denk dat we niet heel diep hoeven te graven om de waarheid bloot te leggen.

Aan story elements is in deze serie geen gebrek —  die liggen niet eens aan de oppervlakte, nee, ze walsen voortdurend over je heen. Alleen zijn ze niet erg consequent. Boosaardige predatoren gaan per definitie snuivend en met een diepe grom op weg naar hun prooi, als Darth Vader met bronchitis. Dat die prooien ze blijkbaar nóóit horen aankomen is wel even spannend maar niet lang, en het legt de bijl aan de evolutietheorie.

De ellende is dus nog niet voorbij als we terugkeren bij onze spinosaurus Sobek. Die heeft zojuist een van zijn baby’s zien verdwijnen in de muil van alweer een grote grommende vleeseter die niemand heeft opgemerkt. “Nu hij zover is gekomen,” zegt de commentaarstem in mineur, “is het verlies van één zijn jongen een enorme klap.” Althans, in de Nederlandse ondertiteling, want de Engelse stem heeft het andermaal over “one of his babies.”

Nee, met houterige animaties had ik nog kunnen leven. Maar bij dit soort antropomorfische melodrama’s gaat bij mij het licht wel uit.

Deze serie had maar beter diep begraven kunnen blijven. Ongeveer net zo diep als het script dat eraan ten grondslag lag.

Ik heb niets met auto’s. Nooit gehad. Als jongetje speelde ik wel met autootjes, maar zonder enig begrip van merken en types. Ik had twee neefjes die onderling eindeloze gesprekken konden voeren die voor mijn gevoel uit niet veel meer bestonden dan het om de beurt opnoemen van een type auto en daar dan instemmend of afkeurend op reageren. Ik begreep daar niets van.

Ik had ook niet echt iets met de auto’s die ons gezin achtereenvolgens vervoerden. Al moet ik toegeven dat ik wel een bandje voelde met de Volkswagen 1600 (station), die we geruime tijd hadden. Hij was van een donkergroene kleur die ‘olmengroen’ heette, en alleen al die kleuraanduiding had iets magisch — niet dat ik daar, ook toen al kleurenblind, een duidelijk beeld bij had, maar misschien ook wel juist daarom.

Hij had bovendien de motor achterin, onder het laadvloertje, zodat er onder de ‘motorkap’ een lege ruimte was waar bagage in kon. Toen mijn vader die klep aan het einde van de vakantie in Frankrijk opentrok om er de rest van de bagage in te bergen, ontlokte dat een verbijsterde reactie aan passerende Fransen. Ze keken nog eens goed, keken nog eens naar de achterklep (die al volgestouwd was met bagage): “Pas de moteur?!?” Mijn vader beaamde dat met een stalen gezicht: “Pas de moteur.”

Mijn oom Roelof, vader van één van de autoneefjes en zelf berijder van niet de goedkoopste modellen BMW, noemde de 1600 eens een bakkerskar. Het werd een geuzennaam.

Mijn eerste eigen auto was een Volvo 66. Een Daf-model, die nog van mijn oma was geweest en daarna van mijn moeder. Een knalrode Daf met racestrepen. Een variomatic, dus met het ‘pientere pookje’ zoals het in de volksmond werd genoemd. Diezelfde mond sprak ook iets minder liefkozend over ‘truttenschudder met jarretel-aandrijving’. Hij kon even hard achteruit als vooruit, en vooruit moest-ie volgens de snelheidsmeter tot 160 kunnen, vanwaar wellicht die racestrepen. Dat heb ik nooit geprobeerd. Wel heb ik hem, in de afdaling naar het Gouwe-aqaduct, een keer flink op zijn staart getrapt. Voorbij de 130 begon de boel onaangenaam te trillen, dus daar heb ik het maar bij gelaten.

Ooit trok ik bij een stoplicht op naast een hitsig proleten-modelletje. Ik won. Bij het volgende stoplicht sloot hij achter mij aan. In mijn zijspiegel zag ik de bestuurder uitstappen en naar mijn portier lopen. Een jonge gast, blijkbaar opgewonden. O jee… Hij tikte op mijn raam, dat ik zover liet zakken dat het zowel beleefd als veilig was.

“Dat is een gewéldige auto,” joelde hij. “Die moet je nóóit wegdoen hoor!” Dat heb ik vriendelijk toegezegd.

Later vertelde ik het verhaal aan mijn garageman, een Daf- en VolvoDaf-specialist.

“O, maar als je wilt kan ik hem nog wel wat opvoeren,” zei hij. “Dan leg ik er een motor van een Volvo 360 in, die past precies en is veel sterker. Krijg je nog wel een extra balk op de bodemplaat, tegen vervorming, maar dan ga je ook van 0 tot 100 binnen de 10 seconden.” Dat heb ik toen maar vriendelijk afgeslagen.

Uiteindelijk heb ik hem toch weggedaan — aan de Daf-man — omdat ik er veel te weinig in reed, en de accu vaker leeg dan vol was. Dat was het begin van mijn Eerste Autoloze Tijdperk, dat een decennium zou duren.

Toen kocht ik een caravannetje, en omdat dat ook getrokken moest worden toch ook maar weer een auto. Het werd een Volvo S60 deze keer. Weer een automaat, maar met een 2,4 liter motor, dus van 0 tot 100 in veel te weinig seconden was geen droom meer — met of zonder caravan erachter, dat maakte hem echt niet uit. Eerlijk is eerlijk: ik heb dat nooit geprobeerd, maar hij reed echt als een zonnetje.

Ik doopte hem de Blauwe Schicht, vanwege de donkerblauwe kleur (olmenblauw?) en met een knipoog naar de Oude Schicht, het trouwe vehikel van heer Bommel. Een heel fijne auto, betrouwbaar, een rots in de branding. Minder opvallend dan de Volvo 66, maar dat leek hem nooit te deren. Hij heeft me een aantal keer veilig naar Frankrijk gebracht, en weer terug. Maar alweer: ik reed er uiteindelijk veel te weinig mee…

Toen de oude Volkswagen Touran diesel van mijn moeder te horen kreeg dat-ie per 1 januari aanstaande de oprit niet meer af mag omdat de hele gemeente een milieuzone wordt, ontstond er een kleine crisis. Mijn Volvo was geen goed alternatief, want die heeft een te lage instap voor mijn moeder.

Via onze huidige garageman, die zowel de Volvo als de VW in behandeling heeft, kwamen we tot een vergelijk: we kopen samen een auto, die bij mijn moeder op de oprit komt te staan. Het is een Toyota Verso geworden.[¹] Die gaat ons ongetwijfeld nog een tijdje goed vervoeren, maar ja… Het betekent wel dat ik afscheid ga nemen van mijn trouwe Schicht.

En dat doet me toch meer dan ik verwachtte. Ik wist het al wel een beetje van mijn oude Volvo-Daf, waarbij ik ook een traantje moest wegpinken toen-ie mij verliet, en ik ben ook emotioneel wel een beetje incontinent, maar toch… Ik heb onlangs een hoop oude spullen mijn huis uit gedragen, waaronder de allereerste geluidsinstallatie die ik ooit zelf kocht en die echt veel meer kilometers heeft gemaakt dan beide auto’s bij elkaar, maar toch deed me dat niet veel. Terwijl ik nu toch het gevoel heb dat ik een goede vriend de deur wijs. Waarover je ook praat als een mens, niet een ding — een ‘hij’, niet een ‘het’.

Ik zal hem missen, mijn Blauwe Schicht. En dat terwijl ik niks met auto’s heb…

Wat was ik trots op mijn eerste digitale rekenmachine, een Casio FX-80. Ergens moet ik hem nog hebben liggen.

Goedkoop waren ze niet. 160 gulden of daaromtrent, zit in mijn hoofd. Dat was toen een hele smak geld, voor een apparaat dat je tegenwoordig standaard op je telefoon of computer meegeleverd krijgt als virtuele calculator.

Met dat ding bleek iets mis te zijn: de berekening van de sinus bevatte een fout. Het kan ook de logaritme geweest zijn, of een andere ingewikkelde functie. Hoe dan ook, je kon de rekenmachine inruilen voor een nieuw, verbeterd exemplaar.

Een paar jaar later zou ik leren dat dergelijke berekeningen aan de hand gaan van voorgeprogrammeerde tabellen, en in dit geval zat er dus een fout in zo’n tabel.

Aan het begin van de 19ᵉ eeuw ergerde een zekere Charles Babbage zich aan de fouten in tabellenboeken. Dergelijke naslagwerken had je nodig om soort-van-snel ingewikkelde berekeningen te doen van zoiets als een sinus of een logaritme.

Omdat er in die tijd nog geen rekenmachines bestonden die meer konden dan optellen en aftrekken, werden dergelijke berekeningen met de hand uitgevoerd door mensen die calculator werden genoemd, Latijn voor rekenaar. De resultaten werden in lange tabellen in boeken gepubliceerd. Daar kon nogal wat mis bij gaan. De drukker die van de tabellen zetsel moest maken kon een fout maken bij het overnemen van de getallen. Of erger: de calculator kon een fout maken in een berekening, en als dat aan het begin van een tabel gebeurde en de rest van de berekeningen was ervan afhankelijk, dan was de ellende niet te overzien.

Babbage[¹] was een wiskundige, maar hij had ook connecties met de handel, waar dergelijke tabellen bijvoorbeeld werden gebruikt om samengestelde rentes snel te kunnen berekenen. En hij was bekend met het Jacquardgetouw, een industrieel weefgetouw waarmee ingewikkelde patronen automatisch geweven konden worden met behulp van een soort ponskaarten.

Kon je die techniek niet op de een of andere manier gebruiken om wiskundige berekeningen te ‘weven’. Dat was minder eenvoudig dan het weven van een stof, maar in essentie moest het kunnen. En dus bedacht hij dat wiskundige weefgetouw, de difference engine, de stamvader van de moderne computer. 

Daarmee was Babbage nog niet klaar. Hij bedacht ook een opvolger, de analytical engine, waarmee ook allerlei dingen mogelijk waren die je in elke hedendaagse computer vindt, zoals het opslaan en hergebruiken van resultaten. En omdat hij toch lekker bezig was bedacht hij ook nog een mechanisme waarmee de resultaten uit zijn machines kant en klaar werden opgeleverd in een soort zetsel, waardoor er ook bij de drukker niets meer mis kon gaan. Computer en printer ineen.

Hij bedacht ze. En hij bouwde kleine stukken ervan — Babbage was ook nog ingenieur, had ik dat al verteld? Maar een complete laat staan werkende engine kwam er nooit. Lang werd aangenomen dat het met de technologie van zijn tijd niet mogelijk was geweest om een volledige machine te maken, hoewel de correcte werking ervan inmiddels wel buiten kijf stond. Totdat een team van wetenschapshistorici en ingenieurs in 1991 voor het Londonse Science Museum een werkende machine bouwde met technieken die Babbage in zijn tijd zeker wél kende.[²]

De grondlegger van de computer heeft zijn werk nooit in de praktijk kunnen zien. In zekere zin was hij dus ook de grondlegger van de virtuele machine.

Maar hij was niet de grondlegger van het programmeren van computers. Die eer gaat naar een adellijke dame, met wie Babbage bevriend was.

Zij werd in 1815 geboren als Augusta Ada Byron, het enig wettig kind van de roemruchte dichter Lord Byron. De wereld kent haar vooral als Ada Lovelace — als de wereld haar al kent.[³] Ada was een intelligente dame, en toen zij als adolescent een interesse ontwikkelde in wiskunde, besloot haar moeder dat alles beter was dan de poëtische waanzin van wijlen haar ex-echtgenoot en regelde zij dat de jongedame privé-onderwijs in de wiskunde kreeg (de universiteit zat er nog niet in voor vrouwen).

Via die studie kwam Ada in contact met gelijke geesten, waaronder dus die ene Charles Babbage. Zij zag de mogelijkheden van zijn wiskundige machines en ontwierp er de eerste programma’s voor, waarmee zij de grondlegster werd van het programmeren.

Net als Babbage heeft zij de vruchten van haar intellectuele arbeid nooit kunnen plukken. Ze was niet alleen de pionier van het programmeren, maar tegelijk ook van het virtueel programmeren.

Wel is er in 1980 een computertaal naar haar vernoemd: ADA. De wrange ironie wil dat dat een computertaal is die aanvankelijk werd ontwikkeld door en voor het Amerikaanse Ministerie van Defensie. Een ministerie dat tegenwoordig het nieuws haalt door agressief gedrag in het buitenland, maar in het voorgaande jaar vooral door het verwijderen van alle verwijzingen naar alles wat niet blank-mannelijk is. Gelukkig wordt het voortbestaan van deze ADA niet meer bepaald door dom ‘patriottisme’, maar nu zou die naamgeving er waarschijnlijk niet meer door zijn gekomen.

Charles Babbage en Ada Lovelace verdienen allebei eer voor hun visionaire werk. En Ada misschien wel meer dan Charles: zij had niet alleen te kampen met een slechte gezondheid maar ook met een maatschappij waarin vrouwen nog per definitie minderwaardig waren, ook intellectueel. Dat ze in betere kringen verkeerde (ze droeg de titel gravin) en met een wiskundige trouwde zal enigszins hebben geholpen maar het moet zeker niet gemakkelijk zijn geweest om te bereiken wat ze bereikte. Ze maakte bovendien een virtuele dubbelslag: ze bedacht virtuele programma’s voor een machine die niet werkelijk bestond.

Als ik het aanbod kreeg om een uurtje met de geest van één van beiden te kunnen praten, dan zou ik zonder aarzelen kiezen voor Ada. Een contact met een virtuele computervrouw waarvoor niemand zich hoeft te schamen.